Kleur & filters
Kleur is het meest directe gereedschap dat je als belichter hebt. Het bepaalt de sfeer, het tijdstip van de dag en de emotie van een scène. Maar kleur bij licht werkt precies andersom dan bij verf — en dat moet je goed in je hoofd hebben.
Additief mengen (licht)
Meng je licht, dan tel je op. Alle kleuren samen geven wit. De primaire kleuren zijn rood, groen en blauw — vandaar RGB.
| Meng je | Krijg je |
|---|---|
| Rood + Groen | Geel |
| Groen + Blauw | Cyaan |
| Rood + Blauw | Magenta |
| Rood + Groen + Blauw | Wit |
Bij verf (subtractief) geeft alles samen zwart, en zijn de primaire kleuren cyaan, magenta en geel. Bij licht (additief) geeft alles samen wit, en zijn de primaire kleuren rood, groen en blauw. Twee bundels licht van verschillende kleur op één plek worden lichter, nooit donkerder.
Subtractief mengen (filters)
Een kleurfilter (gel) maakt geen kleur — hij haalt weg. Een rode gel laat rood door en slikt alle andere golflengten. Dat is de reden dat gekleurd licht altijd minder fel is dan wit licht: de rest van het licht wordt in het filter omgezet in warmte.
| Gel | Laat door | Typische transmissie |
|---|---|---|
| Lichte tint (bijv. bleek amber) | Bijna alles | 70–90% |
| Middelkleur (bijv. steel blue) | Een deel | 30–50% |
| Verzadigd (bijv. congo blue) | Heel weinig | 1–5% |
Een congo blue-filter laat maar zo'n 1–2% van het licht door. Dat betekent dat je van een lamp van 1000 W nog geen 20 W aan lichtopbrengst overhoudt — en dat de gel zelf gloeiend heet wordt en snel doorbrandt. Wil je diep blauw op een groot vlak, dan heb je veel meer armaturen nodig dan je denkt, of je gebruikt led (dat de kleur direct maakt in plaats van wegfiltert).
Een gel in een halogeenlamp verkleurt en wordt broos door de warmte, vooral bij diepe kleuren. Een opgebrande gel wordt bleek en kan smelten of gaan roken. Controleer je gels bij elke opbouw en houd minimaal 5 cm luchtruimte tussen lens en gel. Gebruik alleen brandvertragende (vlamdovende) filters die geschikt zijn voor podiumgebruik.
Kleurmenging in led-armaturen
Ledarmaturen maken kleur door leds van verschillende kleuren te mengen. Hoe meer verschillende leds, hoe beter het resultaat.
| Systeem | Leds | Voordeel | Nadeel |
|---|---|---|---|
| RGB | Rood, groen, blauw | Goedkoop, verzadigde kleuren | Wit is niet mooi, pastels lukken slecht, lage CRI |
| RGBW | + wit | Veel beter wit en pastelkleuren | Wit is één vaste kleurtemperatuur |
| RGBA | + amber | Warme tinten en huid veel beter | — |
| RGBAL / RGBWA+UV | + amber, lime, UV | Zeer breed kleurbereik, goede CRI | Duurder, meer DMX-kanalen |
| Tunable white | Warm wit + koud wit | Traploos van 2700 tot 6500 K | Geen verzadigde kleuren |
| CMY-menging (in movers) | Mechanische filterschijven vóór een witte lamp | Zeer vloeiende overgangen, hoge CRI | Traag, mechanisch, alleen in duurdere armaturen |
Bij CMY-menging in een moving head geldt: 0 = geen filter (wit), 255 = filter volledig in de bundel. Je haalt dus kleur wég in plaats van dat je hem toevoegt. Cyaan op vol + magenta op vol geeft blauw; alle drie op vol geeft (bijna) zwart. Bij RGB is het precies andersom.
Kleurfilters (gels)
De twee grote merken zijn Lee Filters en Rosco. Beiden hebben genummerde series. Je bestelt een vel (meestal 122 × 53 cm) en knipt daar gelframes uit.
| Categorie | Waarvoor |
|---|---|
| Verzadigde kleuren | Effect, sfeer, achtergrond |
| Pastels en tinten | Gezichten en huid; nauwelijks lichtverlies |
| Kleurcorrectie (CTO/CTB) | Kleurtemperatuur aanpassen |
| Diffusie (frost) | Bundel zachter maken |
| Neutraal grijs (ND) | Alleen intensiteit terugbrengen zonder kleurverandering |
Kleurcorrectie: CTO en CTB
CTO (Colour Temperature Orange) maakt licht warmer. CTB (Colour Temperature Blue) maakt licht kouder. Je gebruikt ze om verschillende lichtbronnen op dezelfde kleurtemperatuur te krijgen — bijvoorbeeld halogeen (3200 K) en daglicht door een raam (5600 K) in dezelfde scène.
| Filter | Lee | Rosco | Mired | Effect |
|---|---|---|---|---|
| Full CTB | 201 | 3202 | −131 | 3200 K → 5700 K |
| ½ CTB | 202 | 3204 | −68 | 3200 K → 4100 K |
| ¼ CTB | 203 | 3208 | −35 | 3200 K → 3600 K |
| Full CTO | 204 | 3407 | +159 | 5600 K → 3200 K |
| ½ CTO | 205 | 3408 | +81 | 5600 K → 3800 K |
| ¼ CTO | 206 | 3409 | +42 | 5600 K → 4500 K |
Diffusie en andere technische filters
| Filter | Lee | Wat het doet |
|---|---|---|
| Hampshire Frost | 253 | Heel lichte verzachting van de rand |
| Quarter Hampshire Frost | 269 | Nog subtieler |
| Opal Frost | 410 | Duidelijke verzachting, weinig lichtverlies |
| Half White Diffusion | 250 | Sterke diffusie |
| White Diffusion | 216 | Zeer sterke diffusie, maakt van een spot bijna een flood |
| Silent Frost | 410S e.d. | Diffusie in een niet-ritselende versie (belangrijk bij microfoons in de buurt) |
| ND 0.3 / 0.6 / 0.9 | 209/210/211 | Neutraal grijs: 1, 2 of 3 stops minder licht zonder kleurverandering |
Veelgebruikte kleurcodes
Deze nummers hoor je in de praktijk roepen. Leer de belangrijkste uit je hoofd.
| Kleur | Lee | Gebruik |
|---|---|---|
| Pale Gold / Straw | 013 / 103 | Warm gezichtslicht, zonnig, nauwelijks lichtverlies |
| Bastard Amber | 176 / 152 | De klassieke huidkleur-gel. Ziet er bijna wit uit maar geeft warmte |
| Deep Amber | 021 | Zonsondergang, kaarslicht, warme achtergrond |
| Flame Red | 164 | Vuur, drama |
| Primary Red | 106 | Verzadigd rood, veel lichtverlies |
| Pink / Rose | 035 / 111 | Vrolijk, jeugdig, flatterend op huid |
| Lavender | 052 / 170 | Zijlicht, mysterie, mooie modellering op gezichten |
| Steel Blue | 117 | Koel, maanachtig, houdt gezichten leesbaar |
| Daylight Blue | 165 | Nacht, maanlicht |
| Tokyo Blue | 071 | Diep nachtblauw, veel lichtverlies |
| Congo Blue | 181 | Extreem diep, bijna UV-achtig. 1–2% transmissie |
| Moss Green | 089 | Natuur, bos, spookachtig |
| Primary Green | 139 | Verzadigd effect |
De kleurvlakjes hiernaast zijn een indicatie op je scherm; de echte kleur hangt af van de lamp en het oppervlak. Gebruik altijd een fysieke swatchbook van Lee of Rosco.
Kleur en sfeer
| Kleur | Associatie | Typisch gebruik |
|---|---|---|
| Warm wit / amber | Zon, gezelligheid, binnen, veilig | Overdag, huiskamer, comedy |
| Koud wit / blauw | Nacht, maan, kou, buiten, afstand | Nachtscène, verdriet, eenzaamheid |
| Rood | Passie, gevaar, woede, vuur | Climax, alarm, hel |
| Groen | Natuur, misselijkheid, onnatuurlijk | Bos, horror, sciencefiction |
| Paars / lavendel | Mystiek, droom, luxe | Droomscène, magie, zijlicht |
| Roze | Vrolijk, romantisch, jong | Musical, feest |
| Geen kleur (open wit) | Realisme, nuchterheid | Nieuws, presentatie, werklicht |
Een klassieke en altijd werkende opzet: geef je frontlicht van de ene kant een warme tint (bijv. 103 straw) en van de andere kant een koele tint (bijv. 117 steel blue). Het gezicht krijgt daardoor diepte en modellering, terwijl het geheel nog steeds “wit” oogt. Dit is de basis van de McCandless-methode.
Valkuilen
| Valkuil | Wat er gebeurt | Oplossing |
|---|---|---|
| Diepe kleur op een gezicht | Huid wordt grauw, groen of paars; acteur ziet er ziek uit | Gebruik voor gezichten alleen lichte tinten; zet diepe kleuren op achtergrond, zijkant of tegenlicht |
| Rood kostuum onder blauw licht | Kostuum wordt zwart | Testen met de echte kostuums tijdens de technische repetitie |
| Wit decor met veel kleur | Wit neemt élke kleur over; het decor wordt overheersend | Bewust kiezen, of decor apart aanlichten |
| Groen licht op huid | Ziet er altijd ziekelijk uit | Alleen bewust gebruiken |
| RGB-led zonder amber op huid | Warm wit klopt niet, huid wordt roze/oranje | Armaturen met amber of wit erin kiezen |
| Verschillende led-merken naast elkaar | “Wit” is bij elk merk anders | Één merk per lichtvlak, of per armatuur bijstellen met de kleurkanalen |
| Kleur voor camera | Camera's zien kleur anders dan je oog; smalle ledpieken worden lelijk | Hoge CRI, wittbalans afspreken met de cameraploeg |
• Licht mengt additief: R + G + B = wit. Verf mengt subtractief.
• Een gel haalt weg: hoe dieper de kleur, hoe minder licht overblijft.
• CTO maakt warmer, CTB maakt kouder; reken in mireds.
• CMY in movers: 0 = wit, vol = kleur eruit filteren.
• Gezichten: lichte tinten. Diepe kleuren voor achtergrond en tegenlicht.
• Test kleur altijd met de echte kostuums en het echte decor.