Wat is licht?
Licht is net als geluid een golf — alleen dan elektromagnetisch, en 880.000 keer sneller. Als je snapt hoe golflengte, kleur en kleurtemperatuur samenhangen, snap je waarom een gel doet wat hij doet en waarom een led-par soms zo raar op huid uitpakt.
Licht als golf
Licht is elektromagnetische straling. Net als geluid heeft het een frequentie en een golflengte, maar het heeft geen medium nodig: licht gaat gewoon door vacuüm. De snelheid is 299.792.458 m/s — in de praktijk reken je met 300.000 km/s.
1 nm = 0,000000001 meter. Zichtbaar licht ligt tussen ongeveer 380 en 780 nm.
Over 100 meter doet licht 0,33 microseconde. Geluid doet daar 291 milliseconden over — bijna een miljoen keer langer. Daarom hoef je bij licht nooit te vertragen zoals bij geluid, en daarom zie je bij een festival de flitser eerder dan je de knal hoort.
Het zichtbare spectrum
Wat wij “kleur” noemen is gewoon golflengte. Het zichtbare deel is een heel klein stukje uit het hele elektromagnetische spectrum.
| Straling | Golflengte | Opmerking |
|---|---|---|
| Radiogolven | > 1 mm | Draadloze microfoons zitten hier (UHF: ~50 cm) |
| Microgolven | 1 mm – 30 cm | Wifi, magnetron |
| Infrarood (IR) | 780 nm – 1 mm | Warmte. Halogeenlampen produceren hier het meeste van |
| Zichtbaar licht | 380 – 780 nm | Zie hieronder |
| Ultraviolet (UV) | 10 – 380 nm | Blacklight (UV-A ~365 nm). UV-B en UV-C zijn schadelijk |
| Röntgen en gamma | < 10 nm | Ioniserend, gevaarlijk |
| Kleur | Golflengte | Opmerking |
|---|---|---|
| Violet | 380–450 nm | Grens met UV; oog is er weinig gevoelig voor |
| Blauw | 450–495 nm | Ledblauw zit rond 460 nm |
| Groen | 495–570 nm | Hier is je oog het gevoeligst (555 nm) |
| Geel | 570–590 nm | Smal gebied |
| Oranje | 590–620 nm | Amber in armaturen zit hier |
| Rood | 620–780 nm | Diepe rood aan de rand wordt slecht gezien |
De volgorde van de regenboog: rood, oranje, geel, groen, blauw, indigo, violet. Rood heeft de langste golflengte en de laagste frequentie, violet precies andersom. Handig: rood is “het laag” van licht, violet “het hoog”.
Hoe je oog kleur ziet
In je netvlies zitten twee soorten cellen:
- Staafjes — zeer lichtgevoelig, maar zien geen kleur. Die gebruik je in het donker. Daarom is alles 's nachts grijs.
- Kegeltjes — drie types, gevoelig voor ongeveer rood, groen en blauw. Ze werken alleen bij voldoende licht.
Omdat je maar drie soorten kegeltjes hebt, kun je élke kleur namaken met een mengsel van drie lichtkleuren. Dat is de hele basis van RGB en van kleurmenging in armaturen.
In het donker verschuift je gevoeligheid naar het blauw. Rood licht lijkt 's nachts veel donkerder, blauw juist helderder. Dat is de reden dat blauw “maanlicht” op een donker toneel zo goed werkt met heel weinig intensiteit, en dat een rood noodlampje het donkeradaptatie van het publiek niet verstoort.
Kleurtemperatuur
Wit licht bestaat niet in één soort. Kleurtemperatuur beschrijft of wit licht warm (geel-oranje) of koud (blauwig) is, in kelvin (K).
De schaal komt van een “zwarte straler”: verhit je een stuk metaal, dan gloeit het eerst roodachtig, dan geel, dan wit en uiteindelijk blauwwit. De temperatuur van dat metaal in kelvin geeft de naam aan de kleur.
| Kelvin | Bron | Uitstraling |
|---|---|---|
| 1.700 K | Kaarsvlam | Diep oranje |
| 1.900 K | Gloeilamp gedimd tot 20% | Warm oranje |
| 2.700 K | Gloeilamp huiskamer | Warm wit |
| 3.200 K | Theaterhalogeen (tungsten) | De standaard van klassiek toneellicht |
| 4.000 K | Neutraal wit led / TL | Neutraal |
| 5.600 K | Daglicht / HMI | De standaard voor daglicht en film |
| 6.500 K | Bewolkte hemel, computermonitor (D65) | Koel wit |
| 8.000–10.000 K | Blauwe hemel in de schaduw | Blauwig |
Een hoger getal in kelvin betekent kouder ogend licht. 3200 K is warm, 6500 K is koel. Dat is precies omgekeerd aan hoe wij over “warm” en “koud” praten. Onthoud: lage kelvin = kaarslicht = warm.
Mired: rekenen met kleurtemperatuur
Kelvin rekent niet lekker: van 3200 naar 3400 K is een grote verandering, van 8000 naar 8200 K nauwelijks zichtbaar. Daarom gebruiken we mired (micro reciprocal degrees).
Voorbeeld: 3200 K = 313 mired · 5600 K = 179 mired. Het verschil is 134 mired — dat is precies wat een volle CTB-filter (Colour Temperature Blue) doet.
| Filter | Mired shift | Van → naar |
|---|---|---|
| Volle CTB | −131 | 3200 K → 5700 K (warmer licht koud maken) |
| ½ CTB | −68 | 3200 K → 4100 K |
| ¼ CTB | −35 | 3200 K → 3600 K |
| Volle CTO | +159 | 5600 K → 3200 K (daglicht warm maken) |
| ½ CTO | +81 | 5600 K → 3800 K |
| ¼ CTO | +42 | 5600 K → 4500 K |
Reken zelf met de mired-rekenmachine.
Kleurweergave: CRI en TM-30
Twee lampen kunnen allebei “3200 K wit” zijn en toch heel verschillend uitpakken op huid en kostuums. Dat komt door het spectrum: een gloeilamp geeft alle golflengten, een goedkope led alleen een paar pieken. Ontbreekt er een golflengte in het licht, dan kan een voorwerp die ook niet terugkaatsen — en dus ziet die kleur er dood uit.
| Maat | Wat het zegt | Richtwaarde |
|---|---|---|
| CRI / Ra | Kleurweergave-index, schaal 0–100, gemiddelde over 8 testkleuren | > 90 goed voor theater, > 95 uitstekend. Onder 80 zichtbaar slecht |
| R9 | De score op verzadigd rood — zit níet in de gemiddelde CRI | Belangrijk voor huidtinten. > 50 is minimaal, > 90 is goed |
| TM-30 Rf | Nieuwere maat, 99 testkleuren, kleurgetrouwheid | > 90 |
| TM-30 Rg | Kleurverzadiging: 100 = neutraal, hoger = verzadigder | 95–105 |
Bij goedkoop ledlicht met een lage R9 ziet een gezicht er grauw en ziekelijk uit en verkleuren rode kostuums naar bruin. Voor camera en voor theater met veel gezichten is een hoge CRI en R9 belangrijker dan het aantal lumen. Vraag dit na als je armaturen inhuurt voor een productie die gefilmd wordt.
Reflectie, absorptie en transmissie
Als licht een voorwerp raakt gebeurt er een van deze drie dingen — meestal een combinatie:
- Reflectie — het kaatst terug. Bij een glad oppervlak spiegelend, bij een ruw oppervlak diffuus (alle kanten op).
- Absorptie — het wordt opgenomen en omgezet in warmte. Daarom wordt een zwart doek heet in de zon en een gel in een lamp.
- Transmissie — het gaat er doorheen, eventueel gebroken (refractie) zoals in een lens.
Een rood shirt absorbeert alle golflengten behalve rood, en kaatst rood terug. Schijn je er blauw licht op, dan is er geen rood om terug te kaatsen — het shirt wordt bijna zwart. Dit is de belangrijkste valkuil bij kleurgebruik op toneel: kostuums en decor kunnen volledig veranderen of verdwijnen onder gekleurd licht. Test dit altijd tijdens de technische repetitie met de échte kostuums.
Lichtbronnen en hun spectrum
| Bron | Spectrum | Kleurtemp | Rendement | Levensduur |
|---|---|---|---|---|
| Gloeilamp / halogeen | Volledig, continu | 2700–3200 K | 10–25 lm/W | 300–2000 uur |
| Ontladingslamp (HMI, MSD, MSR) | Continu met pieken | 5600–7500 K | 70–100 lm/W | 750–3000 uur |
| Wit led (blauwe led + fosfor) | Piek in blauw + brede band | 2700–6500 K | 80–150 lm/W | 30.000–50.000 uur |
| RGB led | Drie smalle pieken | instelbaar, matige CRI | — | idem |
| RGBW / RGBAL led | Meer pieken, betere menging | instelbaar | — | idem |
| Laser | Eén golflengte | — | — | — |
Het vet van je vingers op het kwartsglas van een halogeenlamp brandt in en veroorzaakt een hete plek waardoor het glas kan barsten. Gebruik altijd een doekje of handschoen. Laat een lamp ook afkoelen voordat je hem vervangt — hij is honderden graden.
Eenheden van licht
| Eenheid | Symbool | Meet | In gewone taal |
|---|---|---|---|
| Lumen | lm | Lichtstroom | Hoeveel licht een lamp in totaal uitstraalt |
| Candela | cd | Lichtsterkte | Hoeveel licht er in één bepaalde richting gaat |
| Lux | lx | Verlichtingssterkte | Hoeveel licht er op een oppervlak valt (lm/m²) |
| Candela per m² | cd/m² | Luminantie | Hoe helder iets oogt; gebruikt bij schermen (nits) |
| Watt | W | Vermogen | Hoeveel stroom hij gebruikt — niet hoeveel licht hij geeft |
| lm/W | — | Rendement | Hoe zuinig een lamp is |
| Kelvin | K | Kleurtemperatuur | Warm of koud wit |
Uitgebreid met alle formules: zie Lumen, lux & bundel.
Licht versus geluid
Veel begrippen komen in beide werelden terug. Deze tabel helpt je de brug te slaan.
| Geluid | Licht | |
|---|---|---|
| Soort golf | Drukgolf, heeft lucht nodig | Elektromagnetisch, ook in vacuüm |
| Snelheid | 343 m/s | 300.000.000 m/s |
| Golflengte | 1,7 cm – 17 m | 380 – 780 nm |
| “Toonhoogte” | Frequentie in Hz | Kleur in nm |
| “Volume” | dB SPL | Lux / candela |
| Afstandswet | −6 dB per verdubbeling | ¼ van de lux per verdubbeling |
| Mengen | Bronnen tellen op in vermogen | Kleuren mengen additief tot wit |
| Absorptie | Gordijnen, publiek | Zwart doek, molton |
| Digitale sturing | Dante, AES50, MADI | DMX512, Art-Net, sACN |
• Kleur = golflengte, 380–780 nm.
• Lage kelvin = warm licht, hoge kelvin = koud licht.
• 3200 K = halogeen theater, 5600 K = daglicht.
• mired = 1.000.000 / K; filters tel je in mireds op.
• CRI > 90 en R9 hoog voor gezichten en kostuums.
• Gekleurd licht op een gekleurd kostuum kan de kleur laten verdwijnen — altijd testen.